Jako Ogólnopolska Federacja Stowarzyszeń Uniwersytetów Trzeciego Wieku, w ramach działań związanych z kampanią Rolnik na plusie, chcemy zwrócić uwagę na temat lokalnej żywności i bezpośredniego kontaktu z rolnikami.
Dzielimy się krótkim poradnikiem, który pokazuje, jak w praktyce kupować żywność od lokalnych producentów, a jednocześnie zachęcamy do włączania się w akcję 2. sobota miesiąca – kupuj u rolnika.
Jak kupować żywność od lokalnych rolników?
opracowanie: Fundacja Polska z Natury
konsultacje: dr inż. Jacek Skudlarski, Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie
Zakup żywności bywa czynnością rutynową i w dużej mierze anonimową. Dla wielu konsumentów kluczowe znaczenie mają dostępność produktu, jego cena oraz przyzwyczajenie do konkretnego miejsca zakupów. W ostatnich latach coraz częściej pojawia się jednak pytanie o pochodzenie żywności oraz o to, czy możliwe jest skrócenie drogi między polem a stołem i czy nie warto od czasu do czasu zapłacić za żywność nieco więcej lub podjechać specjalnie po jakiś produkt, ale kupić go bezpośrednio i tym samym pomóc jej lokalnym producentom.
Zainteresowanie żywnością od lokalnych rolników nie oznacza powrotu do dawnych czasów ani całkowitej rezygnacji z zakupów w marketach. To raczej wybór, który pozwala z jednej strony wspierać lokalną gospodarkę i bezpieczeństwo żywnościowe, a z drugiej – uzyskać wiedzę o tym, gdzie i w jaki sposób produkowana jest żywność oraz nawiązać bezpośrednią relację z rolnikami. W tzw. długich łańcuchach dostaw, czyli modelu w którym rolnik sprzedaje hurtownikowi, hurtownik – detaliście, wszystkie te elementy ulegają rozproszeniu lub zanikają.
Celem niniejszego artykułu jest uporządkowanie wiedzy na temat tego, jak w sposób przemyślany i możliwy do zastosowania na co dzień kupować żywność od lokalnych rolników. W kolejnych częściach przedstawione zostaną różne sposoby dotarcia do żywności pochodzącej bezpośrednio z gospodarstw – zarówno w oparciu o tradycyjne kanały sprzedaży, jak i dostępne dziś narzędzia cyfrowe.
W kontekście zakupów od rolników warto mieć na uwadze podstawowe aspekty prawne, które mogą pomóc w dokonywaniu bardziej świadomych wyborów. Rolnicy mogą sprzedawać swoje produktyw ramach rozwiązań takich jak rolniczy handel detaliczny (RHD), działalność marginalna, lokalna i ograniczona oraz sprzedaż bezpośrednia, a także w ramach prowadzenia firmy. Każda z tych form wiąże się z wymogami i koniecznością przestrzegania odpowiednich przepisów co też jest gwarancją że produkt żywnościowy pochodzi ze sprawdzonego źródła. Rolnika można dopytać zarówno o szczegóły działalności, jak i o odpowiednią dokumentację od powiatowego lekarza weterynarii lub Sanepidu.
Więcej informacji o przepisach, ograniczeniach i wymaganiach w poszczególnych formach działalności gospodarstwa można znaleźć w artykule pod linkiem: www.topagrar.pl/articles/zarzadzanie/jakie-sa-najlepsze-sposoby-na-sprzedaz-produktow-rolnych-2535327.
Lokalne bazary i targowiska
Niewątpliwie jednym z najlepszych sposobów na pozyskanie produktów żywnościowych bezpośrednio od lokalnych producentów są zakupy w miejscach gdzie rolnicy przyjeżdżają by sprzedać swoje produkty.
Należą do nich lokalne targowiska, bazary i sezonowe jarmarki, czyli miejsca, które przez całe dekady pełniły funkcję pośrednika między wsią a miastem. Również dziś to jedne z najlepszych miejsc do znalezienia miejscowych produktów. Na wspólne zakupy warto wybrać się z sąsiadami lub rodziną. To nie tylko okazja do spędzenia czasu razem, ale także sposób na ułatwienie logistyki.
Aby mieć pewność, że kupujemy bezpośrednio od rolnika, a nie od pośrednika, warto zwrócić uwagę na kilka szczegółów:
- oznaczenia – warto szukać oznaczeń takich jak na przykład rolniczy handel detaliczny; w przypadku tej formy sprzedaży zgodnie z przepisami rolnik powinien również podać swoje imię, nazwisko i adres gospodarstwa;
- sezonowość – oferta rolnika jest sezonowa, więc jeśli na stoisku widzimy truskawki w marcu, prawdopodobnie pochodzą one z importu lub szklarni, a nie z lokalnego pola;
- wygląd produktów – warzywa i owoce od rolnika często nie są “idealne” – mogą mieć nieregularne kształty, różną wielkość, różny poziom wybarwienia, a nawet odrobinę ziemi. To świadczy o ich naturalnym pochodzeniu;
– obecność natki, pozostałości korzeni – to dobry znak, bo większość warzyw produkowanych na masową skalę jest perfekcyjnie wyczyszczona z tych elementów.
Warto także zapytać sprzedawcę o pochodzenie produktów, sposób uprawy. Rolnicy chętnie dzielą się wiedzą o swojej pracy. Często to właśnie w taki sposób zaczyna się relacja, która później prowadzi do tego, że konsument kupuje produkty już bezpośrednio z gospodarstwa.
Bezpośrednie wizyty w gospodarstwach i samozbiory
Bezpośrednie wizyty w gospodarstwach i samozbiory to kolejny sposób by nabyć produkty żywnościowe bezpośrednio od rolnika. Coraz więcej rolników zaprasza klientów do siebie, oferując nie tylko sprzedaż produktów, ale również możliwość zobaczenia, jak wygląda codzienna praca w gospodarstwie. Wizyta pozwala ocenić warunki, w których hodowane są zwierzęta, jak wyglądają uprawy, jak przechowywane są płody rolne a także poznać filozofię pracy rolnika. Przede wszystkim uzyskujemy potwierdzenie że oferowane przez rolnika produkty pochodzą z jego gospodarstwa a nie są nabywane z zewnątrz.
Dla wielu osób to ogromna wartość, bo nic nie buduje zaufania tak skutecznie, jak możliwość zobaczenia wszystkiego na własne oczy. Co ważne jest to zaufanie obustronne. Wizyta w gospodarstwie staje się też formą aktywnej rekreacji na świeżym powietrzu oraz cenną lekcją edukacyjną o pochodzeniu żywności i sezonowości upraw.
Najważniejsze korzyści z wizyt w gospodarstwie to:
- pewność pochodzenia – możliwość osobistego sprawdzenia warunków produkcji;
- świeżość – produkty często zbierane są tuż przed sprzedażą;
- wiedza i edukacja – bezpośredni kontakt z rolnikiem i brak pośredników pozwala na uzyskanie informacji o uprawie, hodowli i przechowywaniu, a często także o tradycjach kulinarnych związanych z danym produktem;
- wsparcie – bezpośrednie wsparcie dla rolników z mniejszych gospodarstw i lokalnej gospodarki.
Tu warto wspomnieć także, że rolnicy coraz częściej decydują się także na tzw. samozbiory. W tym modelu kupujący udaje się bezpośrednio na pole lub do sadu, aby samodzielnie zebrać owoce i warzywa, takie jak maliny czy papryka. Dla części rolników bywa to sposób na zagospodarowanie nadwyżek plonów, a w obecnych realiach niestety również na sprzedaż tych, które na skupie osiągają zbyt niskie ceny. Myśląc o samozbiorach pamiętajmy, że nie jest to rozwiązanie dla każdego rolnika: skuteczna realizacja tej formy sprzedaży wymaga od gospodarstwa odpowiedniego przygotowania logistycznego i zapewnienia bezpiecznego dostępu do upraw, który z jednej strony pozwoli zebrać plony bez uszczerbku na zdrowiu zbierających, a z drugiej – nie przyniesie szkód w uprawach w perspektywie kolejnego sezonu.
Polecenia od znajomych
Polecenia od znajomych są niewątpliwie najlepszym źródłem informacji o lokalnych rolnikach chętnych do sprzedaży swoich produktów są często inni ludzie. Jeśli szukamy takiego sprzedawcy dla siebie, warto po prostu rozmawiać z sąsiadami, znajomymi, a także z lokalnymi liderami, takimi jak członkinie Kół Gospodyń Wiejskich czy sołtysi. Wiedza o tym, kto sprzedaje jajka, warzywa czy przetwory z gospodarstwa, często przekazywana jest ustnie i opiera się na doświadczeniu innych osób.
Wyszukiwanie informacji na stronach samorządów, instytucji rolniczych czy programów
Lokalnego producenta można znaleźć, szukając informacji na stronach instytucji publicznych takich jak Samorządy (gminy, powiaty). Wiele gmin i powiatów aktywnie wspiera lokalnych producentów. Warto odwiedzać strony internetowe urzędów, szukając zakładek takich jak „Dla mieszkańca”, „Promocja regionu” lub „Lokalna żywność”. Często można znaleźć tam listy producentów, informacje o lokalnych targach czy wydarzeniach kulinarnych. Warto wiedzieć, że gminy mają obowiązek udostępniać rolnikom darmowe miejsca do handlu w piątki i soboty, można więc także sprawdzić, gdzie takie miejsca funkcjonują w najbliższej okolicy lub wręcz domagać się uruchomienia takiego miejsca od swoich władz.
Cennym źródłem informacji mogą być Ośrodki Doradztwa Rolniczego (ODR). ODR-y to instytucje, które wspierają rolników, ale także mogą być cennym źródłem informacji dla konsumentów. Wiele ODR-ów prowadzi własne portale lub inicjatywy, takie jak Polski e-bazarek (www.polskiebazarek.pl), gdzie rolnicy zamieszczają ogłoszenia o sprzedaży swoich produktów. Można tam wyszukać produkty według kategorii i lokalizacji, a często ogłoszenia zawierają bezpośredni numer telefonu do rolnika. ODR-y organizują również lokalne bazary i wydarzenia, np. „Podkarpacki Bazarek” w Boguchwale, gdzie można spotkać wielu producentów w jednym miejscu.
Integracji konsumentów i lokalnych rolników sprzyjać mogą inicjatywy i programy wojewódzkie. Często województwa realizują różne programy promujące lokalną żywność. Przykładem może być Podlaskie Centrum Produktu Lokalnego (www.produkty.podlaskie.eu), gdzie można znaleźć zarówno produkty świeże, jak i ofertę rolników, którzy łączą prowadzenie gospodarstwa z przetwórstwem lub Świętokrzyska Kuźnia Smaków (www.swietokrzyskakuzniasmakow.pl), które promuje lokalne produkty tradycyjne wytwarzane przez rolników lub lokalnych, małych przetwórców. Warto poszukać podobnych inicjatyw w swoim województwie.
Platformy i aplikacje internetowe
Facebook, olx.pl czy allegro.pl to platformy, na których działa wiele grup poświęconych lokalnej żywności. Takie grupy można wyszukać poprzez frazy takie takie jak „lokalny ryneczek” czy „rolnik handluje” połączone z nazwa miejscowości. W tych grupach rolnicy często ogłaszają swoje produkty, a konsumenci dzielą się rekomendacjami i organizują wspólne zakupy.
Korzystając z mediów społecznościowych warto zawsze zachować ostrożność i weryfikować informacje pod kątem przejrzystości (rolnik powinien jasno przedstawiać, co produkuje i w jakich ilościach, zdjęcia gospodarstwa lub możliwość odwiedzin są dobrym sygnałem) oraz dostępności opinii innych klientów, które pomagają ocenić rzetelność dostawcy.
Istnieje także kilka aplikacji mobilnych, które mogą pomóc w znalezieniu lokalnych rolników. Oto przykładowe:
- Food Farmer – aplikacja ta łączy konsumentów bezpośrednio z lokalnymi rolnikami i wytwórcami świeżej żywności. Pozwala na wyszukanie dostawców w najbliższej okolicy. Aplikacja do pobrania dostępna pod linkiem: www.foodfarmer.eu
- Lokalny Rolnik – to platforma, która umożliwia zakup produktów z małych gospodarstw i ich dostarczenie za pomocą kuriera. Choć bardziej popularna w większych miastach, warto sprawdzić, czy nie korzystają z niej również rolnicy z najbliższej okolicy. Oferta dostępna pod linkiem: www.lokalnyrolnik.pl.
- Portal Rolnika (ARiMR) – Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi we współpracy z Agencją Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa uruchomiło na Portalu Rolnika moduł umożliwiający rolnikom zgłaszanie ofert sprzedaży własnych produktów. Centralnym elementem tego rozwiązania jest Mapa produktów rolnych, która pozwala konsumentom zorientować się, gdzie w danym regionie dostępne są produkty oferowane bezpośrednio przez producentów. Więcej informacji i mapa dostępna pod linkiem: www.gov.pl/web/arimr/mrirw-we-wspolpracy-z-arimr-uruchomilo-nowe-narzedzie-wspierajace-sprzedaz-produktow-rolnych-bezposrednio-od-rolnikow
Coraz bardziej modne stają się zakupy z dostawą do domu. Z tej samej formy można skorzystać kupując produkty od lokalnych rolników. Część gospodarstw oferuje także sprzedaż online i dostawę na wskazany adres. Dzięki temu klient może zamówić warzywa, nabiał, przetwory czy świeże jajka, mając pewność, że produkty pochodzą z konkretnego miejsca. Ta forma – choć wiąże się z wyższymi kosztami – daje szanse na regularne zamówienia z całej Polski. Przykładowe oferty rolników: www.urbaneksklep.pl, www.rolnikserwuje.pl, www.kiszonkizotulinykampinosu.pl.